Huta Kościuszko (Królewska)

Na wniosek Dyrektora Wyższego Urzędu Górniczego Fryderyka Redena, król pruski Fryderyk Wilhelm II w 1796 roku polecił rozpoczęcie budowy zakładu hutniczego. Urząd Górniczy w Tarnowskich Górach wydał 27 października 1797 roku zezwolenie na budowę Huty Królewskiej. Zezwolenie poprzedzone było kilkuletnimi badaniami zasobów naturalnych na Górnym Śląsku. Bliskość pokładów rudy żelaza (okolice Tarnowskich Gór, Nakła, Radzionkowa i Łagiewnik), węgla kamiennego oraz kamienia wapiennego (Maciejkowice, Bobrowniki, Sucha Góra) zadecydowała o wyborze lokalizacji Huty. Dodatkowo trzy stawy znajdujące się w pobliżu zapewniły potrzebną ilość wody. Plany budowy opracował Friedrich Wilhelm von Reden, inspektor hutniczy Johann Friedrich Weddling oraz szkocki inżynier hutniczy John Baildon.

Hutę budowano w latach 1798-1802. W tym czasie powstały także dwa budynki mieszkalne dla rodzin zatrudnionych robotników. 25 października 1802 roku rozpoczął się spust surówki z wielkiego pieca. Pierwsza kampania wielkiego pieca, nazwanego “Reden”, trwała zaledwie jedenaście tygodni. Na skutek zakłóceń technologicznych oraz technicznych w pracy maszyny parowej piec wygaszono. Drugi piec, znany pod nazwą “Heinitz”, rozpalono 15 grudnia 1802 roku. Kampania jego trwała siedemnaście tygodni. Produkt wielkiego pieca – surówka – kierowany był do Gliwic, do odlewni żeliwa. Obydwa wielkie piece łączyła jedna wspólna hala odlewnicza, zbudowana w stylu neogotyckim. Całkowity koszt budowy Huty – dwa wielkie piece wraz z budynkami gospodarczymi – wyniósł 57439 talarów.

Huta Królewska była drugą hutą żelaza (po hucie gliwickiej) na kontynencie europejskim, której produkcja prowadzona była na koksie, a pierwszą, gdzie do napędzania dmuchawy użyto maszyny parowej (rewelacja techniczna na skalę europejską). Huta Królewska i huta w Gliwicach to zakłady, które w tamtym czasie miały decydujący wpływ na rozwój górnośląskiego przemysłu hutniczego i były zakładami wzorcowymi, których doświadczenia wykorzystano przy budowie innych hut. Trzeci wielki piec, pod nazwą “Weddling”, ruszył w 1806r. W latach 1807-1809 wybudowano hutę cynku “Lydognia”. Do produkcji wykorzystywano w początkowym okresie odpady wielkopiecowe zawierające cynk, później zaczęto zastępować je galmanem dostarczanym z zewnątrz. Huta cynku była także zakładem wzorcowym dla innych powstających hut cynku w pierwszej połowie XIX wieku. “Lydognia” do 1889 funkcjonowała na terenie Huty Królewskiej jako jeden z jej wydziałów. Czwarty wielki piec, nazwany “Gerhard”, został uruchomiony w 1818 roku. Przebudowano także dmuchawy o działaniu prostym na dmuchawy o działaniu podwójnym. Produkcja Huty wzrosła w 1819 roku do 3053 Mg surówki.

Po stagnacji w latach czterdziestych XIX w. zaczął się okres rozbudowy i modernizacji istniejących urządzeń. Huta, będąca producentem surówki, od 1843 roku stała się zakładem produkującym gotowe wyroby, specjalizując się w wytwarzaniu szyn kolejowych. Wybudowano nowy wydział z pudlingarnią i walcownią. Huta była wówczas jednym z pierwszych zakładów przemysłowych Górnego Śląska, który wprowadził proces pudlarski. Rozwój kolejnictwa miał znaczący wpływ na wzrost zapotrzebowania na wyroby hutnicze, a tym samym na rozbudowę i rozkwit Huty Królewskiej. W latach 1838-1844 wybudowano nowy, drugi wydział pudlarsko-walcowniczy, który podjął produkcję dla potrzeb kolei. Wydział rozpoczął produkcję w roku 1845 (wtedy też poprowadzono obok Huty linię kolejową w kierunku na Wrocław). Huta Alvensleben I (tak nazwano nowy wydział) wyposażona była w 8 pieców pudlarskich, 7 pieców grzewczych i podgrzewczych, walcownię dużą o mocy 120 KM oraz walcownię blach o mocy 100 KM. Koszt całej inwestycji wyniósł 150000 talarów.

Lata 1853-1860 to wielka rozbudowa Huty. Wybudowano i uruchomiono 4 nowoczesne wielkie piece, 108 zamkniętych pieców koksowniczych z kotłami parowymi (tzw. witemberskich), hutę z piecami rafineryjnymi, nową walcownię-młotownię szyn i żelaza sztabowego. W 1862 roku wybudowana zostaje pierwsza na Śląsku walcownia szyn kolejowych. Postęp w dziedzinie wytwarzania stali z płynnej surówki nie ominął Huty. W 1880 roku przystąpiono do budowy stalowni martenowskiej. Stalownię Bessemera uruchomiono w 1895. Rozwój to także znaczny wzrost zatrudnienia. W 1818 roku zatrudnionych było 135 pracowników, a w 1860 już 1458.

W roku 1870 Huta Królewska przestała być hutą państwową. Od 1 stycznia tego roku właścicielem Huty został hrabia Hugo von Donnersmarck z Nakła. 1 lipca 1871 roku hrabia von Donnersmarck sprzedał Hutę Królewską i Hutę “Laura” nowo powstałej z jego inicjatywy Spółce Akcyjnej “Vereiningten Koenigs-und Laurenhuette, Letien-Gesellschaft A.G. fuer Bergen-und Huettenbetrieb”. Huta weszła w okres wielkiego rozkwitu.

W latach 80 XIX w. oprócz procesu Bessemera zaczęto stosować proces Thomasa. W 1907 roku zatrzymano stalownię Bessemerowską, a w 1909 wydział pudlarski. W 1912 roku do produkcji stali wprowadzono proces Siemensa-Martina, rezygnując z wytwarzania stali w konwerterach Thomasa. Piece Siemensa-Martina przechodziły zmiany konstrukcyjno-modernizacyjne do 6 października 1913 roku.

Pod koniec XIX wieku inwestycje w Hucie ukierunkowane zostały na przetwórstwo i wytwarzanie gotowych wyrobów. W latach 1872-1873 rozpoczęto budowę fabryki kół i rozjazdów, a w latach 1894-1895 uruchomiony został zakład budowy mostów, w którym wykonywano także konstrukcje dachowe, wieże wyciągowe, separatory itp. W 1895 roku powstała fabryka wagonów. Powyższe zakłady to zalążek przyszłych Zakładów Konstrukcji Stalowych “Konstal”. W 1896 wybudowana została walcownia żelaza drobnego. W tym samym okresie uruchomiono również walcownię blach grubych. Powstała w latach siedemdziesiątych XIX wieku Walcownia Trio została przebudowana w roku 1900. W roku 1900/1901 produkcja wyrobów walcowanych Huty wyniosła 147636 Mg. Nastąpiła dalsza rozbudowa Huty. W 1906 roku rozpoczęto budowę walcowni zgniatacz oraz walcowni kształtowników. Powstała także fabryka resorów i sprężyn (1908).

W latach 1870-1921 Huta produkowała: surówkę, stal, wyroby walcowane, mosty i inne konstrukcje stalowe, wagony, koks oraz produkty pochodne (jak amoniak, smoła, benzol), miedź, gaz, energię elektryczną (do 1911 roku). Patrząc na produkowane wówczas wyroby, ich różnorodność, można stwierdzić, że Huta Królewska to dzisiejsze koncerny w małym wydaniu. W 1908 roku pracowało w Hucie aż około 7400 pracowników. Wzrastającemu zatrudnieniu towarzyszyły inwestycje socjalno-bytowe, powodując między innymi rozwinięcie budownictwa przyzakładowego.

Pierwsza wojna światowa to także okres koniunktury dla Huty Królewskiej. Niestety, większość produkcji przeznaczona była na potrzeby wojenne.

Po I wojnie światowej i trzech powstaniach śląskich o ostatecznym podziale Górnego Śląska zadecydowała Rada Ligi Narodów, a 20 października 1921 roku zatwierdziła go Rada Ambasadorów wielkich mocarstw. Do Polski przyłączone zostały miasta Katowice i Królewska Huta oraz powiaty pszczyński, rybnicki, katowicki, część tarnogórskiego, lublinieckiego, bytomskiego i zabrzańskiego. Sprawy gospodarcze i ludnościowe regulowała podpisana w Genewie 15 maja 1922 roku polsko-niemiecka konwencja.

Po wojnie sytuacja gospodarcza uległa radykalnej zmianie. Następował spadek wielkości produkcji, rosła inflacja. Wraz z całym przemysłem regres dotknął także Huty Królewskiej. W latach 1922-1936 zlikwidowano trzy wielkie piece, a w 1923 częściowo przebudowano wielki piec nr IV. W 1926 roku Huta Królewska znalazła się w spółce akcyjnej “Górnośląskie Zjednoczenie Huty Królewskiej i Laura Spółka Akcyjna Górniczo-Hutnicza w Katowicach”. Spółka ta weszła w roku 1929 w skład amerykańsko-niemieckiego koncernu pod nazwą “Wspólnota Interesów Górniczo-Hutniczych” S.A.

Wydziały wchodzące w skład Huty Królewskiej w 1927 roku:

  • koksownia – 3 baterie pieców wysokich i 148 oddziałów pieców, dających produkty uboczne, jak ter, siarczan amonu, benzol surowy, wraz z osobnym oddziałem do oziębiania kotłów.
  • oddział produkcji miedzi – 8 pieców (Rostoefen), 36 dużych i 32 średnie skrzynie ocementowane, 1 młyn, 1 specjalne urządzenie do brykietowania tzw. purpleowe.
  • wysokie piece – 7 pieców, w tym 4 z 17 aparatami systemu Cowpera, o powierzchni ogrzewalnej 71820 m2, 6 maszyn wiatrowych, 35 kotłów parowych o powierzchni ogrzewalnej 2625 m2; dzienna produkcja jednego pieca: 100 ton materiału fabrycznego; fryszowanie, podwójne czyszczenie żelaza, odlewanie surowych materiałów metalowych; systemy: Bessemera, Thomasa (wielkie kominy); centrala dla maszyn pędzonych siłą gazu (od roku 1913).
  • gisernia żelaza i metali – 4 piece normalne i 1 piec specjalny (Flammoefen); wykonywanie części potrzebnych do budowy; odlewnia maszyn wszelkiego rodzaju, walców, sztab, rur.
  • stare systemy Martina (Martinswerk) – 4 piece systemu Siemensa-Martina, wytwarzające każdy po 10-12 ton.
  • nowe systemy Martina – 3 piece po 30 ton, 90000 ton produkcji rocznej.
  • walcownia – w kotłowni składającej się z 55 basenów, o powierzchni ogrzewalnej 4176 m2, w tym 18 posiada urządzenia do oziębiania.
  • wytwórnia walcowa bloków żelaznych
  • stalownia walcowa trio – konstrukcja dwukierunkowa, wykonująca szyny kolejowe, progi, żelazo w grubych odlewach i formach.
  • dwie walcownie grubego wytworu – dla sporządzania dużych sztab żelaza, średnich szyn, dźwigarów i trawersów.
  • Doppeldnostrecke” – dla wyrobów średnich i wyrobów mniejszych z żelaza sztabowego.
  • konstrukcjaFeinstrecke” – wydająca najcieńsze żelazo sklepowe.
  • walcownia systemu Morgana – amerykańska, ukończona w 1916 roku, wykonująca pracę bez udziału robotników.
  • walcownia grubej blachy
  • kuźnia obręczy kół kolejowych – pracująca dla parku kolejowego, wytwarzająca osie i części składowe podstaw.
  • walcownia kół i platforma maszynowych – zaopatrzona w specjalna prasę, wykuwającą i montującą części składowe parowozów.
  • fabryka kół i zwrotnic kolejowych – produkująca także części składowe mostów i konstrukcji śrubowych, montowania szyn.
  • fabryka resorów
  • wytwórnia wagonów i wozów – kolejowych, ciężarowych.
  • fabryka samochodów – produkująca ich części składowe oraz całe garnitury do przewozu węgla, materiałów, osobowe.
  • oddział budowy mostów – kolejowych oraz do ruchu kołowego i pieszego; rozszerzony w roku 1906 przez wybudowanie hali mostowej o długości 186 m; wykonujący wszelkiego rodzaju konstrukcje żelazne, ankrowania mostów, dachów, sklepień itp.
  • wydziały pomocnicze – kuźnie, ciesielnie i stolarnie; wszelkie prace dodatkowe przy konstrukcjach żelaznych.
  • centrala elektryczna – częściowo posługująca się maszynami gazowymi.

Podejmowano działania, aby dostosować produkcję Huty do zmieniających się warunków gospodarczych. Ważną inwestycją na terenie koksowni była budowa w latach 1928-1929 pierwszej baterii typu Kuppers o 55 komorach i rocznej produkcji 193000 Mg.

W 1936 roku Skarb Państwa Polskiego przejął większościowy pakiet akcji Huty. Zmieniono nazwę na Huta “Piłsudski” oraz podjęto próby unowocześnienia zakładu. Inżynier Zygmunt Krotkiewski, kierownik wydziału Wielkich Pieców zaprojektował, a następnie zbudował nowy wielki piec o pojemności 485 m3 (wzorowany na najnowszych rozwiązaniach amerykańskich). Został on oddany do ruchu 7 października 1937 roku i stanowił w tym okresie największe osiągnięcie techniki wielkopiecowej. W 1937/38 Huta produkowała 29 typów szyn, 16 typów łubków i 11 rodzajów podkładek kolejowych. Zatrudniała w owym czasie 3300 robotników oraz 300 urzędników.

W 1939 roku po zajęciu Górnego Śląska przez Niemcy Huta “Piłsudski” znalazła się pod komisarycznym zarządem Głównego Urzędu Powierniczego “Wschód”. Została przemianowana na Koenigshuette (tak jak całe miasto). Zakład pracował na potrzeby wojenne, wytwarzając stal do produkcji czołgów, samolotów oraz pocisków. Wybudowano specjalny wydział produkujący okrąglaki na łuski do pocisków.

W ramach realizacji planu inwestycyjnego na lata 1942-1948 rozpoczęto budowę elektrostalowni. 1 marca 1944 roku uruchomiono pierwszy piec elektryczny o pojemności 25 Mg. Rozpoczęto budowę aglomerowni.

27 stycznia 1945 roku został wyzwolony Chorzów. Rozpoczął się kolejny etap działalności Huty Królewskiej, która otrzymała nazwę Huta Kościuszko. W dniu 1 lutego 1945 roku Huta została przejęta przez pełnomocnika Centralnego Zarządu Przemysłu Hutniczego, inżyniera Zygmunta Krotkiewskiego. Po krótkim postoju nastąpił rozruch zakładu. Pierwsza została uruchomiona koksownia, później walcownia drutu, zgniatacz, walcownia gruba i dwa piece martenowskie. Na podstawie decyzji Wydziału Odbudowy i Rozbudowy CZPA wznowiono rozpoczęte podczas okupacji prace przy budowie aglomerowni. W opracowanym planie 3-letnim zakładano rozbudowę Huty Kościuszko, modernizację i wymianę przestarzałych, intensywnie eksploatowanych w czasie wojny urządzeń. Przystąpiono do remontu wielkiego pieca “A” oraz rozpoczęto budowę wielkiego pieca “B” wraz z wyposażeniem pomocniczym: składowiskiem rud, spiekalnią i transportem wewnętrznym.

Wielki piec “A” ruszył w styczniu 1947 roku. Budowę i montaż urządzeń walcowni średnio-małej “Demag” zakończono we wrześniu 1949. 12 sierpnia 1951 roku oddano do eksploatacji wielki piec “B”, a 23 stycznia 1953 wielki piec “C”. Piece te miały pojemność 769 m3. Inwestycje oraz rozbudowa kierowane były w stronę produkcji surowcowej. W latach 1950-1960 uruchomiono II i III baterię koksowniczą (każda po 60 komór), odmrażalnię rud i zakład przerobu żużla. Lata 1966-70 to modernizacja i rozbudowa walcowni zgniatacz oraz walcowni dużej. Dla poprawienia jakości produkowanych wyrobów, w szczególności szyn kolejowych, wybudowano i uruchomiono urządzenie DH do odgazowywania stali. Pierwszy proces odgazowania stali przeprowadzono 24 grudnia 1969 roku.

Sztandarowy produkt Huty – szyny – eksportowano do wielu krajów Europy, Azji i Ameryki Południowej. Świadczyło to o wysokiej jakości tego wyrobu. Jednocześnie produkty wytwarzane przez walcownię średnio-małą, walcownię drutu “Morgan” oraz wydział Akcesorii Kolejowych i Górniczych nie odbiegały jakościowo od szyn. Huta Kościuszko była również kuźnią kadr dla powstających nowych zakładów, takich jak Huta Warszawa czy Huta Lenina. W szczytowym okresie Huta Kościuszko zatrudniała ponad 8000 pracowników.

W połowie lat siedemdziesiątych Hutę Kościuszko zaliczono do tzw. starego hutnictwa, co zadecydowało o jej dalszych losach. Powstająca Huta Katowice miała zaopatrywać w potrzebny wsad stare hutnictwo, w tym Hutę Kościuszko. W związku z powyższym przystąpiono do likwidacji części surowcowej Huty. Już w 1968 roku zatrzymane zostały czadnice. 24 marca 1978 zatrzymano stalownię górną, 3 kwietnia 1981 spiekalnię rud, a 21 grudnia 1982 baterię koksowniczą nr 1. Pierwszy wielki piec “A” zatrzymano 7 grudnia 1983, wielki piec “C” 31 grudnia 1989, wielki piec “B” 21 października 1991.

W 1980 roku zgniatacz wyprodukował 600000 Mg kęsisk i kęsów, walcownia duża – 314000 Mg, walcownia średnio-mała – 453000 Mg. Po 1980 nastąpił w kraju okres poważnej recesji gospodarczej, która nie ominęła hutnictwa. Zanotowano wyraźny spadek produkcji, sięgający nawet 70%. Zaczęto także mówić o ochronie środowiska. Huta musiała dostosować się do nowych warunków, które określała Ustawa o ochronie i kształtowaniu środowiska z dnia 31 grudnia 1980 roku.

W 1989 roku opracowano w Hucie program restrukturyzacji na lata 1989-1995 i 1996-2000. Program zakładał całkowitą likwidację części surowcowej i przejście na przetwórstwo hutnicze. Aby możliwa była likwidacja części surowcowej, w latach 1989-1991 przeprowadzono modernizację gospodarki paliwowej. Wybudowano stację redukcyjno-przesyłową gazu ziemnego i zmodernizowano piece grzewcze na walcowniach (piece opalane były dotąd mieszanką gazu koksowniczego oraz wielkopiecowego). Pomimo częściowej likwidacji wydziałów surowcowych na opublikowanej w styczniu 1990 roku liście osiemdziesięciu zakładów zatruwających środowisko naturalne zalazła się także Huta Kościuszko. Z pracujących trzech wydziałów walcowni w dniu 28 kwietnia 1992 zatrzymano do likwidacji wydział Walcowni Drutu, przestarzały technicznie (walcowane pasmo ręcznie podawano do walcarek) i o niskiej wydajności. Na zatrzymanie wydziału wpływ miała również decyzja Państwowej Inspekcji Pracy, która nie zezwoliła na dalszą pracę załogi w tak trudnych warunkach. Likwidacja części surowcowej została zakończona 6 października 1993 roku. W tym dniu zatrzymany został piec martenowski nr 1, ostatni pracujący piec stalowni. Przystąpiono do likwidacji wydziału stalowni. 14 listopada 1993 roku zatrzymano także siłownię.

Po dwóch latach realizacji podstawowej inwestycji dla Huty – budowy urządzeń do przyjęcia wsadu obcego – w 1994 uruchomiono piec pokroczny do podgrzewania wsadu w Wydziale Walcowni Dużych. Huta Kościuszko z zakładu metalurgicznego o pełnym cyklu produkcyjnym stała się zakładem przetwórczym. Gospodarka rynkowa, szukanie nowych klientów oraz nowych wyrobów o wysokiej jakości wpłynęły na podjęcie decyzji o modernizacji zespołu małego wydziału Walcowni Średnio-Małej. Modernizację zakończono w 1997 roku. W miejsce starego zespołu D-310/300 wybudowano nowoczesny zespół walcowniczy D-330, składający się z 10 klatek z indywidualnymi napędami i pętlownicami. Program produkcji obejmował m.in.: pręty okrągłe o średnicy 14-38 mm, pręty żebrowane o średnicy 14-32 mm, pręty kwadratowe 12-30 mm, pręty płaskie 20-55 mm x 6-30 mm, kątowniki 20-40 mm x 3-5 mm. Wraz z modernizacją wydziałów produkcyjnych przystąpiono do wdrażania Systemu Zarządzania Jakością. Jednostką certyfikującą została firma Lloyd’s Register Quality Assurance Limited. 24 stycznia 1997 roku Huta Kościuszko otrzymała Certyfikat Systemu Zarządzania Jakością zgodny z normą ISO 9002:1994. Dostosowując się do nowych warunków gospodarczych, podjęto również w owym czasie bolesny proces redukcji zatrudnienia.

W ramach działalności prywatyzacyjnej, prowadzonej przez Rząd RP, Huta Kościuszko została w roku 1998 przekształcona z przedsiębiorstwa państwowego w spółkę akcyjną. Na mocy aktu komercjalizacji Skarb Państwa objął 100% akcji Spółki. Niekorzystna sytuacja ekonomiczna Huty “Kościuszko” S.A. wymusiła na Zarządzie proces restrukturyzacji organizacyjnej i finansowej. W wyniku porozumienia, zawartego pomiędzy Hutą “Kościuszko” S.A. a jej największymi wierzycielami – Hutą “Katowice” S.A. oraz firmą Stalexport S.A., ze struktury Huty “Kościuszko” S.A. wydzielono spółkę Huta Królewska Sp. z o.o. Huta Królewska Sp. z o.o., przejmując część produkcyjną Huty “Kościuszko” S.A. i startując od finansowego zera, rozpoczęła działalność 1 czerwca 2000 roku. HutaKościuszkoS.A. zajęła się sprzedażą mediów energetycznych (przede wszystkim na potrzeby Huty Królewskiej) oraz zagospodarowywaniem i sprzedażą zbędnego majątku (głównie nieruchomości) w celu spłaty ogromnego zadłużenia z okresu sprzed podziału Huty. W kwietniu 2007 roku HutaKościuszkoS.A. zbyła posiadane 48% udziałów Huty Królewskiej Sp. z o.o. firmie Arcelor Mittal Poland, która stała się odtąd wyłącznym właścicielem Huty Królewskiej. Na rok 2010 Ministerstwo Skarbu Państwa przewidziało prywatyzację Huty “Kościuszko” S.A.

źródło: www.hutakosciuszko.w.interia.pl (na stronie ciekawe zdjęcia archiwalne zakładu)


Huta Kościuszko (Królewska) | fotografia przemysłowa | zdjęcia przemysłowe | fotograf przemysłowy Paweł Suder – realizuje zdjęcia z zakresu fotografii lifestyle, korporacyjnej i dla firm na terenie całej Polski. Po zapoznaniu się z referencjami zapraszam do kontaktu!

Podziel się wrażeniami!

komentarzy/e